Đi tìm thứ dưỡng chất tốt cho tinh thần

Đọc những cuốn sách của anh, có thể thấy anh rất tha thiết với truyền thống, nhưng sự tha thiết này có chọn lọc và rất cởi mở. Nhờ đâu anh có được tinh thần như vậy? Tôi thường ví von con người cũng như một cái cây. Cây phải đâm rễ sâu xuống đất để hút dưỡng chất. Rễ đâm càng sâu, hút càng nhiều dưỡng chất, cây càng lớn, càng vươn lên cao. Nếu thiếu dưỡng chất thì phải bón, phải cải tạo đất, phải cắt rễ sâu rễ thối, bằng không, ta có thể mãi như cây bờ cỏ bụi, cứ lay lắt sinh tồn mà chẳng bao giờ có thể vươn mình, có thể đơm hoa, kết trái. Con người cũng vậy.

Nhưng “dưỡng chất” là những gì? Như giờ ta nói về Cao Bá Quát, ta chỉ biết tên ông như vậy, nhưng không biết tinh thần ông ra sao. Ông là một con người có trí tưởng tượng phong phú, có thể trở thành biểu tượng của sức sáng tạo, đó mới là thứ truyền cảm hứng cho chúng ta ngày nay. Hay nhắc tới Nguyễn Du, ta chỉ biết về Truyện Kiều , nhưng ta không biết có một Nguyễn Du rất “here and now”. Ông có bài thơ đã thể hiện tinh thần ấy: “Hoa đẹp chẳng trăm ngày / Mấy ai trăm tuổi thọ / Cuộc đời lắm đảo điên / Phù sinh chơi cho bõ... Khuyên người uống rượu vui chơi tràn / Bóng xế hiên tây trời sắp tối”. Hay Chu Văn An, thay vì chỉ biết ông dâng sớ chém bảy tên nịnh thần, ông cũng có những câu thơ như “Mến cánh chim âu không bó buộc / Sóng xanh muôn dặm liệng tung trời”. Biết người thời xưa sống thế nào, yêu ra sao, tư tưởng có gì hay ho thú vị, tôi cho rằng, đó mới là thứ dưỡng chất tốt cho tinh thần hôm nay và mai sau. Truyền thống có cái hay, cái dở. Chúng ta hút dưỡng chất nào tốt từ quá khứ, để hướng tới xây dựng hiện tại và tương lai. Làm sao để ta nhìn về quá khứ có niềm tự tôn lành mạnh. Khi anh trống rỗng và thiếu tự tin tự sâu bên trong, anh sẽ luôn khoác ra ngoài lớp áo tự hào vĩ cuồng.

Anh nói truyền thống có cái hay, cái dở, nhưng trong các cuốn sách anh lại có cái nhìn rất bao dung. Hiện nay, có rất nhiều cuộc tranh cãi không hồi kết về chuyện quá khứ, với những quan điểm khá cực đoan. Anh nghĩ thế nào? Sinh ra sau cổ nhân, bàn về thất bại của cổ nhân thì dễ, nhưng ở vào vị trí của cổ nhân, xử lý công việc của cổ nhân mới khó. Vậy nên, tôi không bao giờ muốn lạm bàn về chuyện đúng sai, công tội. Không bao giờ, ta thấy được mọi thứ như chính nó cả. Chúng ta luôn có tâm lý phóng chiếu, “theo phe” có xu hướng tính cách, nhận thức giống mình. Lòng mình thế nào thì mình tri nhận hiện thực như vậy, dùng giá trị của mình để đánh giá, phán xét người khác. Và như thế, khi người hiện đại phán xét lịch sử, dùng nhãn quan của mình hôm nay, phóng chiếu các diễn ngôn của thời đại hôm nay để phán xét câu chuyện từ hàng trăm, ngàn năm trước, bản chất đã phi lý và vô nghĩa. Người đã khuất đã chẳng có ai quan tâm, chỉ có những người cùng thời tấn công nhau không hồi kết mà thôi. Trong lòng còn bức xúc, hẹp hòi thì nhìn đâu cũng bất mãn, và khó có cái nhìn bao dung được. Khả năng tiếp cận nhiều tư liệu sẽ mở rộng tầm nhìn của ta. Nếu bạn chỉ đọc một chiều thông tin, lập tức bạn sẽ bám chặt vào thông tin đó và cho rằng bạn đúng. Tôi cho rằng, mọi thứ quay về việc “mở rộng tầm nhìn” . Càng mở rộng tầm nhìn, càng khó tuyệt đối hóa tư tưởng của chính mình. Cần thừa nhận rằng dù cố gắng mở rộng thế nào, tầm nhìn ta vẫn có sự hạn chế. Nhưng có ý thức mở rộng tầm nhìn thì sẽ càng dễ trở nên bao dung hơn. Và muốn mở rộng tầm nhìn thì phải nắm nhiều thông tin. Đây chính là thời đại Big Data, AI chắc chắn không tấn công nhau, làm nhục nhau trên mạng như con người đang làm.

Anh đã nói về những cuốn sách nhiều rồi, vậy những cuốn sách thể hiện điều gì về anh? Tôi thích nghiên cứu, viết lách vì đó là cách để nhìn thấy chính mình trong tiến trình trưởng thành của ý thức. Con người không lớn lên bằng hình hài mà bằng sự nới rộng không ngừng của tâm tưởng. Nãy giờ, tôi cứ nói mãi về việc mở rộng ý thức là vì như thế. Hành trình mở rộng ấy không dừng lại. Khi nhìn những trang viết cũ, tôi nhận thấy một tôi đã từng sống trong cảm xúc, suy nghĩ thời điểm đó, rồi nhường chỗ cho một tôi mới rộng mở hơn. Bởi vậy, tôi không thể đợi tới già dặn mới viết. Bởi sự già dặn cũng chỉ là một lát cắt tạm thời trong hành trình vô hạn. "Ngàn năm áo mũ" vẫn là sẽ một tôi của 15 năm trước, chỉn chu, nhưng hơi cứng nhắc một chút. Càng ngày, tinh thần mình càng nới rộng hơn, và tới cuốn sách này, có nhiều hơn những suy nghiệm của tôi về nhân sinh. Đương nhiên vẫn nằm trên một nền tảng của sử liệu, luận cứ, nhưng cũng có thêm những suy ngẫm về cách con người đã sống, đã tiến lên thế nào. Tôi luôn tò mò về cách con người vận hành và sinh sống.

Xin cảm ơn anh về cuộc trò chuyện!

“Cầm tức thuỷ tri phong thượng thụ, đăng tàn nãi giác nguyệt lâm song” (Đèn tàn mới biết trăng nhòm cửa, đàn lặng liền hay gió rúc cây) Thơ TRẦN THÁI TÔNG, thư pháp Trần Quang Đức, mùa đông năm Ất Tỵ.