VỀ HỘI HOẠ - vẽ cái thấy hay vẽ cái không thấy?

9.4.2026 Đọc Phương Đình văn loại, tôi vô tình bắt gặp đoạn văn hiếm hoi luận bàn về hội hoạ của Nguyễn Văn Siêu (1799 - 1872). Ông đại ý nói: vẽ được cái hình tượng mà không truyền tải được cái thần tình, thì chỉ như đắp da bám xương, như trăng dưới nước, hoa trong gương mà thôi, tạo ra cái ảo mà thiếu đi cái thực. Bởi lẽ, việc “vẽ giống”, “vẽ đẹp” rất dễ đánh lừa mắt người thường. Điều đáng nói ở đây không phải Nguyễn Văn Siêu phê phán những bức tranh vẽ giống là tranh kém, mà ông đặt ra quan điểm riêng về hội hoạ. Theo Nguyễn Văn Siêu, hội hoạ không phải việc khiến cái-thấy-được trở nên giống, hoặc đẹp hơn chính nó, mà quan trọng là phải khiến cho cái-không-thấy-được hiện ra. Ở đây, điều tinh tế trong lập luận của Nguyễn Văn Siêu nằm ở chỗ: thứ không thấy được (đạo - tự nhiên - thần) không ở đâu xa, mà nằm ngay trong chính thứ đang được thấy (vật - thể). Nói cách khác, vấn đề không phải vẽ thêm hay tả đủ, mà là bỏ bớt đi những gì che lấp để cái vốn có tự nhiên lộ bày. Vì vậy nhiều khi càng cố gắng vẽ giống, càng cố gắng khắc hoạ, càng dễ xa rời cái thực, cái chân tình. Bởi vậy ông nói “vẽ hữu ý chẳng bằng vẽ vô ý”. Hữu ý nên được hiểu là sự can thiệp quá mức của hoạ sĩ, muốn kiểm soát, muốn thể hiện, muốn chứng minh kỹ thuật. Nét bút lúc ấy trở thành sự phô diễn của bản ngã mà Nguyễn Văn Siêu hình dung là việc “khắc hoạ”. Còn “vô ý” không phải tuỳ tiện, mà là không còn bị chủ ý chi phối. Khi đó, kỹ thuật hoà tan vào động tác, cảm nhận lan toả trong tâm hồn, bàn tay chỉ là nơi dòng chảy (flow) đi qua. Người vẽ không còn “vẽ” nữa mà bức tranh tự nhiên hình thành. Tuy nhiên, điều kiện để đi đến được cái chỗ tự nhiên ấy, phải có lòng thành thực cảm nhận và rung động trước đời sống, Nguyễn Văn Siêu gọi là “tinh thành cảm cách”. Không có sự thành thực hết mức thì thần tình không đạt được tới. Đây là điểm mấu chốt. Hội hoạ, rốt cuộc, không phải chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà hơn hết là câu chuyện của tâm trí, của cảm xúc. Tâm nông thì tranh nông. Tâm tối thì tranh tối. Tâm còn phải gồng lên để thể hiện, thì tranh còn thiếu vẻ tự tại thong dong v.v. Chỉ khi trong lòng thực sự thành thực, lắng yên, từ đó cảm nhận được mọi sự chuyển biến tinh tế và rung động trước thực tại, cái “thần tình” mới bất giác hiện bày, không cần nhọc lòng tìm kiếm. Bởi hội hoạ, suy cho cùng, không phải ảnh chụp đối tượng, mà là những đường nét, màu sắc từ đối tượng đã đi qua màng lọc tâm trí của người vẽ tại thời điểm sáng tác. Vậy nên mới có chuyện cùng một cảnh sắc, có người vẽ ra bức tranh phong cảnh thuần tuý, có người vẽ ra nỗi tịch liêu, lại có người chỉ qua vài nét vẽ giản đơn gửi gắm cả bầu trời suy tưởng v.v. Sự khác biệt không nằm ở con mắt, mà rõ ràng, nằm ở những điều chất chứa trong tâm tình. *Phụ chú nguyên văn lời bàn của Nguyễn Văn Siêu về hội hoạ và tranh chân dung của chính ông. PHƯƠNG ĐÌNH VĂN LOẠI - TRUYỀN THẦN THUYẾT: “Như người vẽ vẽ ra hình tượng, nếu không nắm bắt được cái thần lý, chỉ như đắp da bám cốt (tạo ra vẻ bề ngoài), như trăng dưới nước, hoa trong gương mà thôi, không giữ được sự CHÂN thực là mấy […] Tôi nghĩ, vẽ hữu ý chẳng bằng vẽ vô ý, vô ý thì hoàn thành tự nhiên, hữu ý thì nhọc công khắc hoạ […] Chỉ cần có lòng chân thành hết mực, cảm nhận và rung động, cái THẦN tự tới, bất giác nắm bắt được trong lòng, cảm ứng ra bàn tay. Cái gọi là TỰ NHIÊN là thứ vốn có sẵn, không phải hư vô… Thứ vượt ngoài hình tướng là Đạo, nằm ở hình tướng là Vật. Xét ra, Vật là thứ có thể quan sát mà thấy, Đạo là thứ có thể tưởng tượng mà biết. Thứ vượt ngoài hình tướng thì không thể thấy, thứ nằm ở hình tướng thì có thể thấy. Song thứ không thể thấy thường nằm trong thứ có thể thấy, không phải ở ngoài thứ có thể thấy lại có một vật nào khác. Việc chỉ chăm chăm khắc hoạ, tô màu, chẳng hoá ra làm mờ đi bản chất vốn có của vạn vật hay sao!”