VỀ CON NGƯỜI VÀ AI

Lâu nay, nhiều người tranh luận về AI với một sự hăng hái quen thuộc như thể chỉ cần đủ lý lẽ, đủ thông tin, là có thể đi đến kết luận cuối cùng. Nhưng thực ra, phần lớn các cuộc tranh luận không nhằm tìm ra sự thật, chúng giống những buổi pitching, mỗi người trình bày một phiên bản “chân lý” của mình, và hy vọng người khác… đầu tư niềm tin vào đó.

Trước khi bàn về AI, cần nhìn thẳng vào một điều không mấy dễ chịu: con người không phải sinh vật tìm kiếm chân lý một cách thuần tuý, con người là sinh vật rất giỏi... bảo vệ niềm tin của mình. Tâm trí con người không phản ánh thực tại một cách trung tính, mà luôn nhuốm màu suy diễn với những phán đoán chủ quan. Với bất kỳ sự vật, hiện tượng nào, người ta đều có thể dựng nên hai hệ thống lý lẽ đối lập, và cả hai đều có thể nghe rất hợp lý. Một mệnh đề luôn có phản đề, một lập luận luôn có phản biện. Nhưng điều quyết định con người đứng về phía nào không phải là logic, mà là thứ đã nằm sẵn bên trong họ từ trước: trải nghiệm, định kiến, cảm xúc, và những tầng sâu khó gọi tên.

Vì vậy, các cuộc tranh luận hiếm khi thay đổi được ai. Người ta không nghe để hiểu, mà nghe để tìm sơ hở; không đọc để mở rộng, mà để củng cố những gì mình đã tin, để xác nhận rằng mình vốn đã đúng. Lý lẽ, trong phần lớn trường hợp, chỉ là lớp vỏ hợp thức hoá cho một kết luận đã có sẵn từ trong vô thức. Bởi vậy, khi bàn về AI tốt hay xấu, lợi hay hại, mỗi người thực chất đang nói về chính mình nhiều hơn là nói về AI. Người nhìn thấy cơ hội thường là người tin vào khả năng kiểm soát; người nhìn thấy hiểm hoạ thường là người nhạy cảm với rủi ro và bất định. Hai bên có thể tranh luận không hồi kết, nhưng rất hiếm khi thực sự gặp nhau.

Trong khi đó, AI không chờ ai tranh luận xong mới phát triển. Nó không xem podcast, không đọc status lẫn comment. Nó chỉ lặng lẽ tiến về trước, len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống, thay thế từng phần nhỏ công việc của con người, không xin phép, không giải thích, và cũng không cần được hiểu đúng. Lịch sử công nghệ chưa bao giờ dừng lại vì con người còn đang tranh cãi. Và lịch sử loài người thì chưa bao giờ vận hành bằng việc lắng nghe, thấu hiểu. Bởi vốn dĩ không có một con đường cố định, cũng chẳng có một đích đến cuối cùng, con người đi tới đâu, con đường mở ra tới đó, cả chuỗi vấn đề nảy sinh tới đó. Vì vậy vấn đề của thời đại AI không nằm ở việc máy móc sẽ thông minh đến đâu, mà nằm ở chỗ con người sẽ đối diện với chính mình đến mức nào.

AI chắc chắn đang và sẽ tiếp tục vượt con người về trí nhớ, tốc độ xử lý, và khả năng tính toán. Nhưng điều đáng nói là, thay vì đào sâu vào những điều chỉ con người mới có, nhiều người lại chọn cách chạy đua theo chính những thứ mà máy móc làm tốt hơn. Họ tối ưu hoá bản thân như một hệ thống, sống theo thuật toán, đo lường giá trị bằng chỉ số, tìm cách nâng cấp hiệu suất, thậm chí nghiên cứu gắn chip vào não, mà ít khi tự hỏi, mình đang sống để làm gì, cái mình đang tối ưu hoá đó có ý nghĩa gì không? Ở điểm cực đoan, điều này dẫn tới một nghịch lý, con người trong nỗ lực vượt qua máy móc, lại đang dần biến mình thành máy móc.

Chính vì vậy, thay vì mải mê nâng cấp “bộ vi xử lý” của não bộ, điều đáng làm hơn là nâng cấp đời sống nội tâm của chính mình. Đó là năng lực phản tỉnh, dám nhìn lại, quan sát tâm trí; là sức tập trung để không bị cuốn trôi trong hàng ngàn dòng kích thích liên tục; là đạo đức để không đánh đổi mọi thứ chỉ vì sự tiện nghi; là niềm tin để không lạc hướng giữa vô vàn lựa chọn; là khả năng trải nghiệm và xúc cảm, sống trọn vẹn trong từng khoảnh khắc, biết rung động trước những điều tưởng nhỏ bé nhưng không một thuật toán nào có thể cảm nhận; và đặc biệt là sức sáng tạo không chỉ tạo ra cái mới, mà còn tạo ra ý nghĩa cho những việc mình làm. Sự sống thú vị ở chỗ nó vốn không mang sẵn ý nghĩa, bởi vậy cho phép mỗi người tự gán ý nghĩa lên hành động của mình. Thông qua mỗi lựa chọn, mỗi điều theo đuổi, mỗi thứ sẵn sàng đánh đổi, con người không chỉ đang sống mà còn đang tự viết nên định nghĩa "ta là ai", ghi dấu sự hiện hữu của mình trong lát cắt thời gian mỏng mảnh giữa vũ trụ vô cùng. Nếu đánh mất khả năng đó, vấn đề không còn là AI sẽ thay thế con người nữa, mà là con người, tự trước đó, đã bỏ đi phần đẹp nhất của việc làm người, để tự upgrade thành phiên bản gần với máy móc nhất.