TỪ THÍ NGHIỆM UPLOAD NÃO RUỒI GIẤM

Mấy ngày gần đây, Eon Systems công bố một thí nghiệm gây xôn xao: họ số hoá toàn bộ não của ruồi giấm, dựa trên bản đồ kết nối thần kinh (connectome), rồi “cắm” mô hình đó vào một cơ thể ảo trong môi trường mô phỏng. Kết quả là một con ruồi không còn mang thân xác sinh học, nhưng vẫn di chuyển, phản ứng và biểu hiện hành vi như bình thường, không phải vì được lập trình từng động tác, mà vì chính mạng neuron mô phỏng đã tự vận hành. Từ một thí nghiệm thuần công nghệ, câu hỏi sâu hơn được đặt ra: nếu hành vi của một sinh thể có thể nảy sinh chỉ từ cấu trúc não bộ, vậy thì con người, với bộ não phức tạp hơn, thực chất đang vận hành như thế nào? Xét ra, thí nghiệm của Eon Systems không phải câu chuyện “upload ý thức” như cách truyền thông đang thổi phồng, mà là một bước tiến quan trọng trong việc nghiên cứu hành vi và nhận thức. Đây là lần đầu tiên, thí nghiệm cho thấy hành vi có thể trực tiếp nảy sinh từ cấu trúc của hệ thần kinh. Một bộ não với hơn trăm nghìn neuron và hàng chục triệu kết nối synapse, khi được chuyển hoá thành mô hình tính toán và đặt vào một cơ thể ảo có tương tác với môi trường, vẫn có thể tự vận hành, tự phản ứng, tự “sống” theo cách của nó, không cần được chỉ dạy từng hành vi. Điều này buộc ta phải nhìn lại một điều tưởng như hiển nhiên, rằng phần lớn những gì ta gọi là lựa chọn, hành động, thực ra chỉ là biểu hiện của một cấu trúc đã được định hình từ trước. Từ thí nghiệm upload não ruồi giấm, Eon Systems còn tham vọng thử nghiệm trên não chuột, và tiến xa hơn là số hoá bộ não con người. Bộ não con người, dù phức tạp hơn gấp bội, vẫn vận hành trên cùng một nguyên lý nền tảng: di truyền đặt ra những thiên hướng ban đầu; giáo dục và trải nghiệm dần “đi dây” lại mạng lưới kết nối; và từ đó, các phản ứng, cảm xúc, lựa chọn được kích hoạt như những mẫu hình đã được cài đặt sẵn. Phần lớn đời sống tâm lý vì thế diễn ra trong chế độ tự động: hành vi xảy ra trước, ý thức diễn ra sau để kể lại câu chuyện. Những thí nghiệm thần kinh học từng cho thấy não đã “quyết định” trước khi ta kịp nhận biết là mình quyết định (như thí nghiệm của Benjamin Libet cho biết khoảng 0.55 giây, não bắt đầu xuất hiện tín hiệu chuẩn bị hành động; và trong khoảng 200 mili-giây trước khi hành động, con người mới cảm thấy “mình quyết định”. Bên cạnh đó, ông cũng phát hiện ra rằng, trong khoảng 200 mili-giây cuối cùng đó, con người vẫn có khả năng huỷ hành động của mình); trong rất nhiều trường hợp, cái gọi là “Tôi” chỉ là kẻ hợp lý hoá những việc đã rồi. Nhưng con người không hoàn toàn giống con ruồi. Nếu ruồi giấm gần như bị cấu trúc của nó vận hành trọn vẹn, thì ở con người xuất hiện một tầng đặc biệt, đó là khả năng nhận biết chính những gì đang diễn ra trong mình. Tầng này không phải một “linh hồn” đứng ngoài hệ thống, cũng không phải một trung tâm điều khiển tuyệt đối, mà là một dạng mô hình hoá nội tại của não về chính nó, một tầng quan sát cho phép hệ thống tự phản chiếu. Nhờ đó, khi một cảm xúc hay xung động xuất hiện, ta có thể gọi tên nó như một mẫu hình đang vận hành, có thể trì hoãn phản ứng thay vì lập tức bị cuốn đi, và có thể nhìn thấy suy nghĩ như một hiện tượng thay vì đồng nhất với suy nghĩ. Khoảng cách ấy rất nhỏ, nhưng đủ để làm suy giảm quyền lực gần như tuyệt đối của các cơ chế vô thức. Nếu không có tầng quan sát này, nếu mọi hành vi cứ thế trôi đi theo quán tính của cấu trúc đã được cài đặt, con người, xét cho cùng, cũng không khác gì ruồi giấm, chỉ là một hệ thống phức tạp hơn, nhưng vẫn vận hành trong vô thức. Chính khả năng nhìn lại, quan sát, phản tư, cái được gọi là “tính biết” (awareness), mới là điều làm nên ý thức con người. Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đó. Khi không còn đồng nhất bản thân với những gì đang diễn ra trong bộ não, không còn coi suy nghĩ là “tôi”, cảm xúc là “tôi”, mà chỉ đơn giản là một dòng năng lượng đang trải nghiệm trọn vẹn sự sống (việc đang sống), khi ấy, lần đầu tiên, con người chạm tới một dạng tự do, không phải tự do khỏi cấu trúc, mà là tự do khỏi sự đồng nhất với cấu trúc ấy. Từ đây, cái gọi là “bản ngã” không còn hiện ra như một thực thể cố định, mà như một câu chuyện luôn được cập nhật, một giao diện giúp hệ thống vận hành trơn tru, chứ không phải một chủ thể bất biến đứng sau mọi trải nghiệm. Con người, vì thế, vừa là một hệ thống bị điều-kiện-hoá sâu sắc, vừa là một hệ thống có khả năng nhận ra chính sự điều-kiện-hoá đó. Tự do không nằm ở việc thoát khỏi cấu trúc, điều gần như bất khả, mà nằm ở chỗ không còn hoàn toàn đồng nhất với chính cấu trúc. Và theo nghĩa ấy, thí nghiệm với não ruồi không chỉ là một thành tựu công nghệ, mà là một tấm gương giản lược, phản chiếu chính cách tâm trí con người vẫn đang vận hành: tự động ở nền tảng, nhưng luôn chứa đựng khả năng nhìn lại, chỉnh sửa hành vi, nhận thức của chính mình.