Luận về Tự Do (HỌ VÀ TÊN)

Trong thời đại ngày nay, khi xã hội ngày càng được định hình bởi truyền thông, dữ liệu lớn và các định kiến văn hóa được lặp lại trên quy mô toàn cầu, cá nhân bước vào đời sống không còn là một trang giấy trắng, mà là một thực thể đã được gán cho hàng loạt hình mẫu sẵn có: từ cái tên, giới tính, sắc tộc, tôn giáo, cho đến những khuôn mẫu về ngoại hình lý tưởng, tính cách hấp dẫn, hay con đường thành công “chuẩn mực”. Mỗi một danh xưng, dù là họ tên, nghề nghiệp, dân tộc hay quốc tịch, đều mang theo nó những dự phóng xã hội vô hình, như những nhãn dán tâm lý khiến người khác nhìn mình bằng lăng kính có sẵn, và quan trọng hơn, khiến chính ta vô thức định hình bản thân theo lăng kính đó. Trong hoàn cảnh ấy, sự tự do không còn là việc đơn giản “làm điều mình thích” hay “là chính mình”, bởi rất có thể cái “chính mình” ấy cũng đã được định hình bởi những khuôn mẫu sắp sẵn ta tưởng là tự do.

Foucault từng nói, quyền lực hiện đại không còn đến từ sự áp đặt bạo lực, mà đến từ việc định hình cái gì là bình thường, cái gì là đúng, cái gì là hợp lý, và chúng ta vô thức tuân theo nó trong từng hành vi nhỏ nhất. Tự do cá nhân trong thời đại này, vì thế, không chỉ là quyền được lựa chọn, mà là nỗ lực nhận diện và tháo gỡ những lớp áo vô hình xã hội đã khoác lên chúng ta, từ niềm tin về giới tính, chủng tộc, đến dung mạo gắn liền với tên gọi. Khi ấy ta hiểu rằng, tự do không phải như một trạng thái tuyệt đối, mà như một hành trình liên tục chất vấn, tái tạo bản thân. Sau tất cả những phân tích đã trình bày, có thể thấy con người luôn sống trong ma trận mâu thuẫn của tâm trí. Ở đó, không có lối thoát tuyệt đối, mà chỉ có sự giằng co giữa những nhu cầu tưởng như đối lập: ta vừa cần một cộng đồng họ tộc để neo giữ căn cước, vừa khát khao thoát khỏi những giới hạn của tư duy huyết thống; ta vừa cần một cái tên có nghĩa để định vị và tồn tại, lại vừa muốn được giải thoát khỏi những ám thị của danh xưng; ta vừa hướng tới sự nghiệp, xây dựng thương hiệu cá nhân, tạo dấu ấn, khẳng định vị trí, lại vừa không ngừng truy cầu một đời sống giản dị, không gồng lên vì danh vọng, không cần được ai biết đến mình; ta vừa sống nhờ những tưởng tượng tập thể, huyền thoại, biểu tượng, di sản, lại vừa mong thoát khỏi tất cả những hư cấu, để chỉ còn lại một bản thể yên tĩnh và tỉnh thức v.v. Những nghịch lý này không phải sự rối trí của cá nhân, mà là biểu hiện của một ý thức đang ngày càng mở rộng. Thoát khỏi chúng không phải việc lựa chọn “bên này” hay “bên kia”, mà là khả năng đi xuyên qua chúng, kinh nghiệm trọn vẹn ở cả hai phía đối lập.

Bởi lẽ, người ta chỉ có thể buông xuống khi đã từng cầm lên, chỉ có thể coi nhẹ khi đã từng tha thiết. Những bài học về sự trống rỗng của danh vọng chỉ có ý nghĩa khi đã từng sống giữa đám đông và giành được tăm tiếng. Cũng như chỉ khi đi đến tận cùng ảo vọng, mới có thể nhìn thấu cấu trúc của những tưởng tượng hư cấu, mới có thể ngồi yên giữa ma trận tâm trí mà không còn bị cuốn vào. Có thể, chính trong khoảnh khắc ấy, khi con người không còn khao khát tự do, không còn cố gắng giải thoát, tự do mới thực sự bắt đầu. Đó không phải sự tự do như một trạng thái, càng không phải mục đích tối hậu, mà là sự thảnh thơi, sống được với tất cả những ràng buộc mà không bị chúng định nghĩa. Khi đó, có thể ta vẫn mang họ, vẫn có tên, vẫn đi trên con đường người đời gọi là công danh sự nghiệp, nhưng bên trong, đã không còn lệ thuộc vào bất kỳ cấu trúc hư cấu nào. Và như vậy, giữa ma trận tâm trí đầy mâu thuẫn, chúng ta không cần phải thoát hẳn ra ngoài, chỉ cần không còn bị mê hoặc ở bên trong.